ลูกจ้างครบ 10 คน ต้องมีข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน 8 หัวข้อ ประกาศใน 15 วัน ม.108 โทษ ม.146
กิจการที่เริ่มจากเจ้าของกับพนักงานไม่กี่คนมักบริหารคนด้วยการตกลงปากเปล่า เวลาเข้างาน วันหยุด การลา หรือการลงโทษใช้ความเคยชินเป็นหลัก แต่เมื่อรับพนักงานจนครบ 10 คน พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 มาตรา 108 กำหนดให้นายจ้างต้องจัดให้มีข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเป็นภาษาไทย มีรายการอย่างน้อย 8 เรื่อง และประกาศใช้ภายใน 15 วันนับแต่วันที่มีลูกจ้างครบ 10 คน พร้อมกับหน้าที่จัดทำทะเบียนลูกจ้างและเอกสารการจ่ายค่าจ้างที่เริ่มในจังหวะเดียวกัน บทความนี้สรุปว่าข้อบังคับต้องมีอะไร ต้องประกาศและเก็บอย่างไร ไม่ทำมีโทษเท่าไหร่ และข้อบังคับเกี่ยวข้องกับงานเงินเดือนและบัญชีตรงไหน
มาตรา 108 ใครต้องมี ต้องมีอะไร และต้องประกาศอย่างไร
หน้าที่นี้ผูกกับจำนวนลูกจ้าง ไม่ได้ผูกกับรูปแบบกิจการหรือขนาดรายได้ ร้านค้า บริษัท หรือห้างหุ้นส่วนที่มีลูกจ้างรวมกันตั้งแต่ 10 คนขึ้นไปอยู่ในข่ายทั้งหมด
- รายการขั้นต่ำ 8 เรื่องตามมาตรา 108 วรรคหนึ่ง ได้แก่ (1) วันทำงาน เวลาทำงานปกติ และเวลาพัก (2) วันหยุดและหลักเกณฑ์การหยุด (3) หลักเกณฑ์การทำงานล่วงเวลาและการทำงานในวันหยุด (4) วันและสถานที่จ่ายค่าจ้าง ค่าล่วงเวลา ค่าทำงานในวันหยุด และค่าล่วงเวลาในวันหยุด (5) วันลาและหลักเกณฑ์การลา (6) วินัยและโทษทางวินัย (7) การร้องทุกข์ (8) การเลิกจ้าง ค่าชดเชย และค่าชดเชยพิเศษ กิจการจะเพิ่มเรื่องอื่น เช่น สวัสดิการ หรือการใช้ทรัพย์สินของบริษัทก็ได้ แต่ 8 เรื่องนี้ขาดไม่ได้
- หัวข้อการร้องทุกข์ต้องมีรายละเอียด 5 ข้อตามมาตรา 109 คือ ขอบเขตและความหมายของข้อร้องทุกข์ วิธีการและขั้นตอนการร้องทุกข์ การสอบสวนและพิจารณาข้อร้องทุกข์ กระบวนการยุติข้อร้องทุกข์ และความคุ้มครองผู้ร้องทุกข์และผู้เกี่ยวข้อง การเขียนเพียงว่าให้แจ้งหัวหน้างานจึงยังไม่ครบ
- ประกาศใช้ภายใน 15 วันนับแต่วันที่มีลูกจ้างรวมกันตั้งแต่ 10 คนขึ้นไป และต้องเก็บสำเนาข้อบังคับไว้ ณ สถานประกอบกิจการหรือสำนักงานของนายจ้างตลอดเวลา ฝ่ายบุคคลหรือฝ่ายบัญชีที่ดูแลเงินเดือนจึงควรจดวันที่พนักงานคนที่ 10 เริ่มงานไว้เป็นวันเริ่มนับ
- ต้องเผยแพร่และปิดประกาศโดยเปิดเผย ณ สถานที่ทำงานของลูกจ้าง เพื่อให้ลูกจ้างได้ทราบและดูได้โดยสะดวก มาตรา 108 ที่แก้ไขโดยพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน (ฉบับที่ 6) พ.ศ. 2560 เปิดให้เผยแพร่เพิ่มเติมด้วยวิธีการทางอิเล็กทรอนิกส์ได้ด้วย เช่น ระบบภายในของบริษัท แต่เป็นช่องทางเสริม ไม่ได้แทนการปิดประกาศที่สถานที่ทำงาน
- ไม่ต้องส่งสำเนาให้กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานแล้ว กฎหมายเดิมให้ส่งสำเนาข้อบังคับแก่อธิบดีภายใน 7 วันนับแต่วันประกาศใช้ การแก้ไขในปี 2560 ยกเลิกหน้าที่ส่วนนี้ เหลือเพียงหน้าที่จัดทำ ประกาศ และเก็บสำเนาไว้ที่สถานประกอบกิจการให้พนักงานตรวจแรงงานตรวจได้ ตำราหรือแบบฟอร์มเก่าที่ยังเขียนว่าต้องนำส่งจึงไม่ตรงกับกฎหมายปัจจุบัน
- แก้ไขข้อบังคับเมื่อไหร่ต้องประกาศฉบับแก้ไข มาตรา 110 ให้นายจ้างประกาศข้อบังคับที่แก้ไขเพิ่มเติม และนำวิธีการประกาศ เก็บสำเนา และเผยแพร่ตามมาตรา 108 มาใช้โดยอนุโลม ทางปฏิบัติควรประกาศก่อนหรืออย่างช้าในวันที่ฉบับแก้ไขเริ่มใช้ และเก็บฉบับเดิมพร้อมวันที่ใช้ไว้ด้วย ส่วนการแก้ที่ทำให้สิทธิของลูกจ้างลดลงจากเดิมมีประเด็นเรื่องความยินยอมของลูกจ้าง ควรปรึกษาที่ปรึกษากฎหมายแรงงานก่อนประกาศ
- ลูกจ้างลดลงต่ำกว่า 10 คน หน้าที่ยังอยู่ มาตรา 111 กำหนดว่าเมื่อประกาศใช้ข้อบังคับแล้ว แม้ต่อมาลูกจ้างจะลดต่ำกว่า 10 คน นายจ้างยังคงมีหน้าที่ปฏิบัติตามมาตรา 108 และมาตรา 110 ต่อไป
- โทษ ไม่ปฏิบัติตามมาตรา 108 หรือมาตรา 111 มีโทษปรับไม่เกิน 20,000 บาทตามมาตรา 146 ส่วนการไม่ประกาศข้อบังคับฉบับแก้ไขตามมาตรา 110 มีโทษปรับไม่เกิน 10,000 บาทตามมาตรา 149
ร้านอุปกรณ์ก่อสร้างมีลูกจ้าง 9 คน รับพนักงานขายคนที่ 10 เข้าทำงานวันที่ 1 ธันวาคม และยังไม่เคยมีข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเป็นลายลักษณ์อักษร เจ้าของควรทำอย่างไร
หน้าที่ที่มาพร้อมกันเมื่อครบ 10 คน ทะเบียนลูกจ้างและเอกสารการจ่ายค่าจ้าง
หมวดเดียวกันของกฎหมายกำหนดเอกสารอีกสองชุดที่ใช้เกณฑ์ลูกจ้างตั้งแต่ 10 คนขึ้นไปเหมือนกัน และเป็นเอกสารที่ฝ่ายบัญชีใช้ทำเงินเดือนอยู่แล้ว
- ทะเบียนลูกจ้างตามมาตรา 112 และมาตรา 113 จัดทำเป็นภาษาไทย เก็บไว้ ณ สถานประกอบกิจการหรือสำนักงานของนายจ้าง พร้อมให้พนักงานตรวจแรงงานตรวจได้ในเวลาทำการ และต้องจัดทำภายใน 15 วันนับแต่วันที่ลูกจ้างเข้าทำงาน รายการขั้นต่ำมีชื่อตัวและชื่อสกุล เพศ สัญชาติ วันเดือนปีเกิดหรืออายุ ที่อยู่ปัจจุบัน วันที่เริ่มจ้าง ตำแหน่งหรืองานในหน้าที่ อัตราค่าจ้างและประโยชน์ตอบแทนอย่างอื่นที่นายจ้างตกลงจ่าย และวันสิ้นสุดของการจ้าง
- เอกสารเกี่ยวกับการจ่ายค่าจ้างตามมาตรา 114 อย่างน้อยต้องแสดงวันและเวลาทำงาน ผลงานที่ทำได้สำหรับลูกจ้างที่ได้ค่าจ้างตามผลงาน และอัตรากับจำนวนค่าจ้าง ค่าล่วงเวลา ค่าทำงานในวันหยุด และค่าล่วงเวลาในวันหยุดที่ลูกจ้างแต่ละคนได้รับ เมื่อจ่ายเงินต้องให้ลูกจ้างลงลายมือชื่อไว้เป็นหลักฐาน กรณีโอนเข้าบัญชีเงินฝากของลูกจ้าง หลักฐานการโอนถือเป็นหลักฐานการจ่าย
- ระยะเวลาเก็บตามมาตรา 115 ทะเบียนลูกจ้างเก็บไม่น้อยกว่า 2 ปีนับแต่วันสิ้นสุดการจ้างลูกจ้างแต่ละราย เอกสารการจ่ายค่าจ้างเก็บไม่น้อยกว่า 2 ปีนับแต่วันจ่ายเงิน และถ้ามีการยื่นคำร้อง ข้อพิพาทแรงงาน หรือคดีแรงงาน ต้องเก็บไว้จนกว่าจะมีคำสั่งหรือคำพิพากษาถึงที่สุด ทั้งนี้เอกสารเงินเดือนที่เป็นเอกสารประกอบการลงบัญชียังต้องเก็บตามระยะเวลาของกฎหมายบัญชีและภาษีซึ่งยาวกว่า จึงควรยึดระยะที่ยาวที่สุด
- โทษ การไม่ปฏิบัติตามมาตรา 112 ถึงมาตรา 115 มีโทษปรับไม่เกิน 20,000 บาทตามมาตรา 146 เช่นเดียวกับเรื่องข้อบังคับ
ข้อบังคับเกี่ยวข้องกับเงินเดือนและงานบัญชีตรงไหน
ข้อบังคับไม่ได้เป็นแค่เอกสารฝ่ายบุคคล หลายหัวข้อเป็นฐานที่ใช้คำนวณเงินเดือนและเป็นหลักฐานเมื่อเกิดข้อพิพาท
- วันจ่ายค่าจ้างในข้อบังคับคือกำหนดเวลาที่ผูกนายจ้าง เมื่อระบุวันจ่ายไว้ การจ่ายช้ากว่านั้นถือเป็นการผิดนัดที่มีดอกเบี้ยตามกฎหมายแรงงาน ฝ่ายบัญชีควรตั้งรอบตัดยอดเงินเดือนและแผนเงินสดให้ตรงกับวันที่ประกาศไว้
- หลักเกณฑ์ล่วงเวลา วันหยุด และวันลา ต้องตรงกับที่ใช้คำนวณจริง ถ้าข้อบังคับให้สิทธิมากกว่ากฎหมาย เช่น วันลาพักผ่อนมากกว่าขั้นต่ำ หรือให้สะสมวันลาข้ามปี นายจ้างต้องปฏิบัติตามที่เขียน และอาจมีภาระวันลาคงค้างที่ต้องพิจารณาตอนปิดงบ ส่วนข้อที่ให้สิทธิต่ำกว่ากฎหมายคุ้มครองแรงงานใช้บังคับกับลูกจ้างไม่ได้
- วินัยและโทษทางวินัยเป็นฐานของหนังสือเตือนและการเลิกจ้าง มาตรา 119 (4) ให้นายจ้างเลิกจ้างโดยไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยได้เมื่อลูกจ้างฝ่าฝืนข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน ระเบียบ หรือคำสั่งของนายจ้างอันชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรม และนายจ้างได้ตักเตือนเป็นหนังสือแล้ว เว้นแต่กรณีร้ายแรงไม่จำเป็นต้องตักเตือน โดยหนังสือเตือนมีผลไม่เกิน 1 ปีนับแต่วันที่ลูกจ้างกระทำผิด ถ้าไม่มีข้อบังคับที่ประกาศไว้ชัดเจน การพิสูจน์ว่าลูกจ้างฝ่าฝืนอะไรจะทำได้ยาก และกิจการอาจต้องจ่ายค่าชดเชยที่ไม่ได้ตั้งงบไว้
- การพักงานระหว่างสอบสวนต้องมีข้อบังคับให้อำนาจ มาตรา 116 ห้ามนายจ้างสั่งพักงานลูกจ้างระหว่างสอบสวนความผิด เว้นแต่มีข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานหรือข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างให้อำนาจไว้ โดยต้องมีคำสั่งเป็นหนังสือระบุความผิด พักได้ไม่เกิน 7 วัน และต้องจ่ายเงินระหว่างพักงานตามอัตราในข้อบังคับหรือข้อตกลงซึ่งต้องไม่น้อยกว่าร้อยละ 50 ของค่าจ้างในวันทำงานที่ลูกจ้างได้รับก่อนถูกพักงาน
- ปรับข้อบังคับให้ทันกฎหมายที่เปลี่ยน เมื่อกฎหมายแรงงานแก้ไขเรื่องวันลา ค่าชดเชย หรือเรื่องอื่นที่อยู่ใน 8 หัวข้อ ควรทบทวนข้อบังคับและประกาศฉบับแก้ไขตามมาตรา 110 เพราะตัวเลขในข้อบังคับที่ต่ำกว่ากฎหมายใหม่ใช้ไม่ได้ และทำให้ฝ่ายเงินเดือนคำนวณผิดตาม
- ทราบวันที่ลูกจ้างคนที่ 10 เริ่มงาน และประกาศใช้ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานภายใน 15 วันนับแต่วันนั้น
- ข้อบังคับเป็นภาษาไทยและมีครบ 8 เรื่องตามมาตรา 108 โดยหัวข้อการร้องทุกข์มีรายละเอียดครบ 5 ข้อตามมาตรา 109
- ปิดประกาศข้อบังคับโดยเปิดเผยที่สถานที่ทำงานทุกแห่งของลูกจ้าง และเก็บสำเนาไว้ที่สถานประกอบกิจการหรือสำนักงานตลอดเวลา
- วันจ่ายค่าจ้าง หลักเกณฑ์ล่วงเวลา วันหยุด และวันลาในข้อบังคับ ตรงกับที่ฝ่ายเงินเดือนใช้คำนวณจริง และไม่ต่ำกว่าที่กฎหมายกำหนด
- มีทะเบียนลูกจ้างภาษาไทยครบรายการตามมาตรา 113 และลงทะเบียนพนักงานใหม่ภายใน 15 วันนับแต่วันเข้าทำงาน
- เอกสารการจ่ายค่าจ้างแสดงวันและเวลาทำงาน อัตราและจำนวนเงินแต่ละประเภท และมีลายมือชื่อลูกจ้างหรือหลักฐานการโอนเงินเข้าบัญชี
- เมื่อแก้ไขข้อบังคับ ได้ประกาศฉบับแก้ไข เก็บฉบับเดิมพร้อมวันที่ใช้ และเก็บทะเบียนลูกจ้างกับเอกสารการจ่ายค่าจ้างไม่น้อยกว่า 2 ปีตามมาตรา 115
ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเป็นเอกสารที่ทำครั้งเดียวแล้วใช้ได้นาน แต่ต้องทำให้ทันกำหนด 15 วันและต้องตรงกับวิธีจ่ายเงินเดือนจริงของกิจการ หากต้องการให้ CKH Accounting ช่วยตรวจว่าระบบเงินเดือน ทะเบียนลูกจ้าง และเอกสารการจ่ายค่าจ้างของกิจการสอดคล้องกับข้อบังคับและกฎหมายแรงงาน หรือวางรอบจ่ายเงินเดือน ภ.ง.ด.1 และประกันสังคมให้เป็นระบบ ติดต่อปรึกษาเราได้ที่นี่
บทความนี้เป็นแนวทางทั่วไปเพื่อความเข้าใจภาพรวมหน้าที่ของนายจ้างที่มีลูกจ้างตั้งแต่ 10 คนขึ้นไป (อัปเดต พ.ศ. 2569) อ้างอิงพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 และที่แก้ไขเพิ่มเติม มาตรา 108 และมาตรา 110 (แก้ไขโดยฉบับที่ 6 พ.ศ. 2560) มาตรา 109 มาตรา 111 ถึงมาตรา 116 มาตรา 119 มาตรา 146 และมาตรา 149 เนื้อหาของข้อบังคับที่เหมาะสมและผลของการแก้ไขข้อบังคับขึ้นกับข้อเท็จจริงของแต่ละกิจการ ควรปรึกษาผู้สอบบัญชี ที่ปรึกษากฎหมายแรงงาน หรือสำนักงานสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานในพื้นที่ก่อนนำไปใช้จริง
มีคำถามเกี่ยวกับบัญชีหรือภาษี? ปรึกษาผู้สอบบัญชีรับอนุญาตได้ฟรี
ปรึกษาฟรี