กลับไปหน้าบทความทั้งหมด
พนักงาน/แรงงาน · 11 พ.ย. 2569

จ้างนักเรียนอายุ 15–17 ปี แจ้งพนักงานตรวจแรงงานใน 15 วัน ห้าม OT ห้ามทำงานหลัง 22.00 น.

ช่วงปิดเทอมหรือช่วงขายดีปลายปี ร้านอาหาร ร้านกาแฟ ร้านค้าปลีก และกิจการบริการจำนวนมากรับนักเรียนอายุ 15 ถึง 17 ปีเข้ามาทำงานพิเศษ เจ้าของกิจการมักจัดตารางงานและจ่ายค่าจ้างเหมือนพนักงานทั่วไป แต่พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 หมวด 4 การใช้แรงงานเด็ก มาตรา 44 ถึงมาตรา 52 กำหนดหน้าที่และข้อห้ามเพิ่มสำหรับลูกจ้างที่อายุต่ำกว่า 18 ปีไว้โดยเฉพาะ ตั้งแต่การแจ้งพนักงานตรวจแรงงาน เวลาทำงาน ไปจนถึงประเภทงานและสถานที่ที่ห้ามทำ และบางข้อมีโทษปรับขั้นต่ำหลักแสนบาทต่อลูกจ้างหนึ่งคน บทความนี้สรุปว่ารับได้ตั้งแต่อายุเท่าไหร่ ต้องแจ้งอะไร จัดกะได้แค่ไหน และฝ่าฝืนมีโทษอย่างไร

อายุขั้นต่ำและหน้าที่แจ้งตามมาตรา 44 และมาตรา 45

กฎหมายแบ่งเป็นสองชั้น คือเด็กที่ห้ามจ้างเลย กับเด็กที่จ้างได้แต่นายจ้างมีหน้าที่เพิ่ม

  • อายุต่ำกว่า 15 ปี ห้ามจ้างเป็นลูกจ้าง มาตรา 44 ห้ามนายจ้างจ้างเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปีเป็นลูกจ้าง ไม่มีข้อยกเว้นเรื่องความยินยอมของผู้ปกครอง การให้ลูกหลานของคนรู้จักมาช่วยงานโดยจ่ายค่าตอบแทนเป็นประจำจึงต้องตรวจอายุก่อนเสมอ
  • อายุต่ำกว่า 18 ปี ต้องแจ้งการจ้างภายใน 15 วัน มาตรา 45 (1) ให้นายจ้างแจ้งการจ้างลูกจ้างซึ่งเป็นเด็กต่อพนักงานตรวจแรงงานภายใน 15 วันนับแต่วันที่เด็กเข้าทำงาน
  • จัดทำบันทึกสภาพการจ้างเมื่อมีการเปลี่ยนแปลง มาตรา 45 (2) ให้จัดทำบันทึกสภาพการจ้างกรณีที่มีการเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม เก็บไว้ ณ สถานประกอบกิจการหรือสำนักงานของนายจ้าง พร้อมให้พนักงานตรวจแรงงานตรวจได้ในเวลาทำการ
  • แจ้งการสิ้นสุดการจ้างภายใน 7 วัน มาตรา 45 (3) ให้แจ้งต่อพนักงานตรวจแรงงานภายใน 7 วันนับแต่วันที่เด็กออกจากงาน งานพิเศษช่วงสั้นที่เข้าและออกภายในเดือนเดียวจึงมีทั้งการแจ้งเข้าและแจ้งออก
  • ใช้แบบตามที่อธิบดีกำหนด มาตรา 45 วรรคสองให้การแจ้งและการจัดทำบันทึกเป็นไปตามแบบที่อธิบดีกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานกำหนด สอบถามแบบและช่องทางยื่นได้ที่สำนักงานสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานในพื้นที่ที่สถานประกอบกิจการตั้งอยู่

เวลาทำงานของลูกจ้างเด็ก มาตรา 46 ถึงมาตรา 48

จุดที่กิจการพลาดบ่อยที่สุดคือการจัดกะ เพราะข้อห้ามเหล่านี้ใช้แม้เด็กสมัครใจและผู้ปกครองยินยอม

  • เวลาพัก มาตรา 46 ให้นายจ้างจัดให้ลูกจ้างซึ่งเป็นเด็กมีเวลาพักวันหนึ่งไม่น้อยกว่า 1 ชั่วโมงติดต่อกัน หลังจากทำงานมาแล้วไม่เกิน 4 ชั่วโมง และในช่วง 4 ชั่วโมงนั้นต้องได้พักตามที่นายจ้างกำหนดด้วย
  • ห้ามทำงานระหว่าง 22.00 น. ถึง 06.00 น. มาตรา 47 ห้ามให้ลูกจ้างเด็กอายุต่ำกว่า 18 ปีทำงานในช่วงเวลานี้ เว้นแต่ได้รับอนุญาตเป็นหนังสือจากอธิบดีหรือผู้ซึ่งอธิบดีมอบหมาย โดยมีข้อยกเว้นเฉพาะเด็กที่เป็นผู้แสดงภาพยนตร์ ละคร หรือการแสดงอย่างอื่นที่คล้ายคลึงกัน ซึ่งนายจ้างต้องจัดให้ได้พักผ่อนตามสมควร ร้านที่ปิดดึกจึงต้องจัดให้ลูกจ้างเด็กเลิกงานก่อน 22.00 น.
  • ห้ามทำงานล่วงเวลาและห้ามทำงานในวันหยุด มาตรา 48 ห้ามไว้ทั้งสองอย่าง การจ่ายค่าล่วงเวลาหรือค่าทำงานในวันหยุดให้ครบตามอัตรากฎหมายไม่ทำให้พ้นความผิด
  • สิทธิลาเพื่ออบรมโดยได้รับค่าจ้าง มาตรา 52 ให้ลูกจ้างเด็กอายุต่ำกว่า 18 ปีมีสิทธิลาเพื่อเข้าประชุม สัมมนา รับการอบรม รับการฝึก หรือลาเพื่อการอื่นที่จัดโดยสถานศึกษาหรือหน่วยงานของรัฐหรือเอกชนที่อธิบดีเห็นชอบ โดยแจ้งนายจ้างล่วงหน้าพร้อมหลักฐานถ้ามี และนายจ้างต้องจ่ายค่าจ้างเท่ากับค่าจ้างในวันทำงานตลอดระยะเวลาที่ลา แต่ปีหนึ่งไม่เกิน 30 วัน

งานและสถานที่ต้องห้าม และข้อห้ามเรื่องเงิน มาตรา 49 ถึงมาตรา 51

  • งานต้องห้ามตามมาตรา 49 เช่น งานหลอม เป่า หล่อ หรือรีดโลหะ งานปั๊มโลหะ งานขับหรือบังคับรถยกหรือปั้นจั่นตามที่กำหนดในกฎกระทรวง งานใช้เลื่อยเดินด้วยพลังไฟฟ้าหรือเครื่องยนต์ งานทำความสะอาดเครื่องจักรหรือเครื่องยนต์ขณะที่เครื่องกำลังทำงาน งานที่ต้องทำบนนั่งร้านที่สูงกว่าพื้นดินตั้งแต่ 10 เมตรขึ้นไป งานที่ต้องทำใต้ดิน ใต้น้ำ ในถ้ำ อุโมงค์ หรือปล่องในภูเขา รวมถึงงานเกี่ยวกับสารเคมีที่เป็นอันตราย วัตถุมีพิษ วัตถุระเบิด หรือวัตถุไวไฟตามที่กำหนดในกฎกระทรวง โรงงานและอู่ที่รับเด็กฝึกงานแบบมีค่าจ้างต้องตรวจรายการนี้ก่อนมอบหมายงาน
  • สถานที่ต้องห้ามตามมาตรา 50 ได้แก่ โรงฆ่าสัตว์ สถานที่เล่นการพนัน สถานบริการตามกฎหมายว่าด้วยสถานบริการ และสถานที่อื่นตามที่กำหนดในกฎกระทรวง ข้อห้ามนี้ดูที่สถานที่ทำงาน ไม่ได้ดูที่ตำแหน่งงาน
  • ห้ามเรียกหรือรับหลักประกัน มาตรา 51 วรรคหนึ่งห้ามนายจ้างเรียกหรือรับหลักประกันเพื่อการใด ๆ จากฝ่ายลูกจ้างซึ่งเป็นเด็ก จึงเรียกเงินประกันการทำงานหรือเงินประกันชุดพนักงานจากลูกจ้างเด็กไม่ได้
  • ห้ามจ่ายค่าจ้างของเด็กให้บุคคลอื่น มาตรา 51 วรรคสองห้ามไว้โดยตรง ค่าจ้างต้องจ่ายให้ตัวเด็ก และวรรคสามกำหนดว่าเงินหรือประโยชน์ตอบแทนที่นายจ้างจ่ายให้เด็ก บิดามารดา ผู้ปกครอง หรือบุคคลอื่นเป็นการล่วงหน้าก่อนมีการจ้าง ขณะแรกจ้าง หรือก่อนถึงงวดการจ่ายค่าจ้าง ไม่ถือเป็นการจ่ายค่าจ้าง และห้ามนำมาหักจากค่าจ้างของเด็ก

โทษเมื่อฝ่าฝืน

  • จ้างเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี มาตรา 148/1 ปรับตั้งแต่ 400,000 บาทถึง 800,000 บาทต่อลูกจ้างหนึ่งคน หรือจำคุกไม่เกิน 2 ปี หรือทั้งปรับทั้งจำ
  • ให้ทำงานหรือทำในสถานที่ต้องห้ามตามมาตรา 49 หรือมาตรา 50 มาตรา 148/2 กำหนดโทษอัตราเดียวกัน และถ้าเป็นเหตุให้ลูกจ้างได้รับอันตรายแก่กายหรือจิตใจหรือถึงแก่ความตาย ปรับตั้งแต่ 800,000 บาทถึง 2,000,000 บาทต่อลูกจ้างหนึ่งคน หรือจำคุกไม่เกิน 4 ปี หรือทั้งปรับทั้งจำ
  • ฝ่าฝืนเรื่องเวลาพัก งานกลางคืน ล่วงเวลา วันหยุด หรือหลักประกันและการจ่ายค่าจ้าง (มาตรา 46 มาตรา 47 มาตรา 48 มาตรา 51) มาตรา 144 จำคุกไม่เกิน 6 เดือน หรือปรับไม่เกิน 100,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ และถ้าการฝ่าฝืนมาตรา 47 หรือมาตรา 48 เป็นเหตุให้ลูกจ้างได้รับอันตรายแก่กายหรือจิตใจหรือถึงแก่ความตาย โทษเพิ่มเป็นจำคุกไม่เกิน 1 ปี หรือปรับไม่เกิน 200,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ
  • ไม่แจ้งการจ้างหรือการสิ้นสุดการจ้างตามมาตรา 45 มาตรา 146 ปรับไม่เกิน 20,000 บาท
  • ไม่ให้ลาหรือไม่จ่ายค่าจ้างระหว่างลาตามมาตรา 52 มาตรา 149 ปรับไม่เกิน 10,000 บาท

ในด้านบัญชีและเงินเดือน ค่าจ้างของลูกจ้างเด็กบันทึกเป็นเงินเดือนและค่าจ้างเหมือนลูกจ้างอื่น ฝ่ายบุคคลควรเก็บสำเนาบัตรประชาชน หลักฐานการแจ้งพนักงานตรวจแรงงาน และตารางเวลาทำงานไว้กับแฟ้มพนักงาน ส่วนหน้าที่ด้านภาษีหัก ณ ที่จ่ายและประกันสังคมของลูกจ้างแต่ละรายให้ตรวจตามหลักเกณฑ์ของกฎหมายนั้น ๆ แยกต่างหาก

ทดสอบความเข้าใจ

ร้านกาแฟเปิด 10.00 น. ถึง 23.00 น. รับนักเรียนอายุ 16 ปีทำงานช่วงปิดเทอม เจ้าของอยากให้ช่วยปิดร้านถึง 23.00 น. และมาทำวันอาทิตย์ซึ่งเป็นวันหยุดประจำสัปดาห์ของเขาโดยจ่ายค่าทำงานในวันหยุดให้ ข้อใดทำได้ถูกต้อง

เช็กลิสต์ก่อนรับลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปี
ตรวจให้ครบตั้งแต่วันรับเข้าจนถึงวันออกจากงาน0/7
  • ขอสำเนาบัตรประชาชนและตรวจวันเกิดก่อนรับเข้าทำงานทุกราย อายุยังไม่ครบ 15 ปีบริบูรณ์ไม่รับเป็นลูกจ้าง
  • แจ้งการจ้างต่อพนักงานตรวจแรงงานตามแบบที่อธิบดีกำหนดภายใน 15 วันนับแต่วันที่เด็กเข้าทำงาน และเก็บหลักฐานการแจ้งไว้
  • ตารางกะของลูกจ้างเด็กเลิกงานก่อน 22.00 น. และเริ่มงานไม่ก่อน 06.00 น. ไม่มีชั่วโมงล่วงเวลา และไม่ถูกจัดให้ทำงานในวันหยุด
  • จัดเวลาพักไม่น้อยกว่า 1 ชั่วโมงติดต่อกันหลังทำงานมาแล้วไม่เกิน 4 ชั่วโมง และบันทึกเวลาเข้าออกไว้ตรวจสอบได้
  • ตรวจว่างานและสถานที่ที่มอบหมายไม่อยู่ในรายการต้องห้ามตามมาตรา 49 และมาตรา 50 รวมถึงกฎกระทรวงที่เกี่ยวข้อง
  • ไม่เรียกหรือรับหลักประกันใด ๆ และจ่ายค่าจ้างให้ตัวลูกจ้างเด็กเอง ไม่จ่ายผ่านผู้ปกครองหรือบุคคลอื่น
  • เมื่อเด็กออกจากงาน แจ้งการสิ้นสุดการจ้างต่อพนักงานตรวจแรงงานภายใน 7 วันนับแต่วันที่เด็กออกจากงาน

กิจการที่รับนักเรียนหรือลูกจ้างอายุต่ำกว่า 18 ปีเข้าทำงาน และไม่แน่ใจว่าเอกสารการจ้าง ตารางกะ และการจ่ายค่าจ้างถูกต้องครบถ้วนหรือไม่ ปรึกษา CKH Accounting ได้เลย เราช่วยวางระบบเงินเดือน ทะเบียนลูกจ้าง และเอกสารการจ่ายค่าจ้างให้สอดคล้องกับหน้าที่ของนายจ้างตามกฎหมาย

บทความนี้เป็นแนวทางทั่วไปสำหรับนายจ้างในกิจการทั่วไป (อัปเดต พ.ศ. 2569) อ้างอิงพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 และที่แก้ไขเพิ่มเติม มาตรา 44 ถึงมาตรา 52 มาตรา 144 มาตรา 146 มาตรา 148/1 มาตรา 148/2 และมาตรา 149 ตามฉบับที่กระทรวงแรงงานเผยแพร่ งานบางประเภท เช่น งานเกษตรกรรม งานประมงทะเล หรืองานที่รับไปทำที่บ้าน มีกฎกระทรวงกำหนดการคุ้มครองไว้ต่างหาก และรายละเอียดของงานและสถานที่ต้องห้ามบางรายการเป็นไปตามกฎกระทรวง โปรดตรวจสอบกับสำนักงานสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานในพื้นที่ และปรึกษาผู้สอบบัญชีรับอนุญาตหรือผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายแรงงานก่อนนำไปใช้จริง

มีคำถามเกี่ยวกับบัญชีหรือภาษี? ปรึกษาผู้สอบบัญชีรับอนุญาตได้ฟรี

ปรึกษาฟรี